เลิกยาเคอย่างไรให้ปลอดภัย ลดโอกาส เกิดอาการทางจิตกำเริบ ดูแลทั้งร่างกายและจิตใจแบบครบถ้วน
แนวทางการเลิกยาเคที่ปลอดภัย ไม่ใช่แค่หยุดใช้ แต่ต้องดูแลทั้งร่างกายและจิตใจควบคู่กันไป โดยเฉพาะในช่วงที่อาจมีอาการ อาการทางจิต หรือ ประสาทการรับรู้ผิดปกติหลังหยุดยา ซึ่งไม่ใช่เรื่องแปลก และสามารถดูแลได้อย่างเป็นระบบ
บทความนี้จะพาท่านและครอบครัวทำความเข้าใจอาการต่าง ๆ เช่น
- ภาวะเมาเค (Ketamine intoxication)
- อาการรับรู้ผิดปกติคงค้าง (HPPD)
- ภาวะโรคจิตจากสาร (Substance-induced psychosis)
- รวมถึงโรคที่อาจเกี่ยวข้อง เช่น ซึมเศร้า (Depression) และไบโพลาร์ (Bipolar disorder) พร้อมแนะนำวิธีดูแลผู้ป่วยอย่างปลอดภัยในชีวิตประจำวัน
1) ภาวะเมาเค คืออะไร? ต่างจาก “อาการรับรู้ผิดปกติคงค้าง” อย่างไร?
ภาวะเมาเค คือช่วงที่ยาเคกำลังออกฤทธิ์ ผู้ใช้มักมีอาการ เช่น
- มึนงง สับสน ตอบสนองช้า
- เหมือนลอยออกจากร่างกาย หรือรู้สึกว่าโลกไม่จริง
- หวาดระแวง ตกใจง่าย หรือได้ยิน/เห็นสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง
ในขณะที่บางคนแม้หยุดใช้แล้ว ก็ยังมีอาการคล้าย ๆ แบบนี้เกิดขึ้นเป็นช่วง ๆ โดยมักเกี่ยวข้องกับ 3 ปัจจัยหลัก
- พักผ่อนไม่พอ วงจรการนอนผิดเวลา
- มีความเครียดหรือความกังวลสะสม
- เคยใช้ยาปริมาณมากหรือใช้ติดต่อกันเป็นเวลานาน
หากอาการเกิดขึ้นเฉพาะช่วงเมายา มักหายได้เร็ว แต่ถ้าอาการยังเกิดต่อเนื่องหลังหยุด ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ
2) HPPD คืออะไร? รู้จักเพื่อไม่ต้องตกใจ
HPPD (Hallucinogen Persisting Perception Disorder) เป็นภาวะที่ผู้ป่วยมองเห็นภาพแปลก ๆ หรือรู้สึกว่าโลกผิดเพี้ยนแม้จะเลิกยาแล้ว เช่น
- เห็นแสงฟุ้ง เห็นเส้นแสงลากตาม
- ภาพเบลอ ภาพซ้อน หรือเห็นเหมือนภาพสั่น
- ตาพร่า ไวต่อแสงมากผิดปกติ
แม้จะไม่ถึงขั้น “อาการทางจิตถาวร” แต่อาการเหล่านี้ทำให้รู้สึกไม่มั่นคง และอาจกระตุ้นให้ผู้ป่วยอยากใช้ยาอีกเพื่อดับความรู้สึกเหล่านี้
วิธีช่วยดูแลเบื้องต้น:
- ให้พักผ่อนให้เพียงพอ
- งดคาเฟอีน เครื่องดื่มกระตุ้น และสารเสพติดทุกชนิด
- หลีกเลี่ยงแสงจ้า หน้าจอมือถือ หรือสิ่งเร้าที่รุนแรง
- พาไปประเมินกับจิตแพทย์ หากอาการเกิดถี่และรบกวนการใช้ชีวิต
3) แยกให้ออก: โรคจิตจากยา กับโรคจิตเภท (อาการทางจิตเรื้อรัง)
บางคนที่ใช้เคตามีนเป็นเวลานาน อาจเกิดอาการคล้ายโรคจิต เช่น
- หวาดระแวง
- หูแว่ว
- เชื่อสิ่งที่ไม่เป็นจริง หรือมีความคิดผิดเพี้ยน
อาการเหล่านี้เรียกว่า “โรคจิตจากสารเสพติด” (Substance-induced psychosis) ซึ่ง แตกต่างจาก “โรคจิตเภท” (Schizophrenia) ที่เป็นโรคทางจิตเวชเรื้อรัง
ข้อสังเกตง่าย ๆ
- หากอาการดีขึ้นหลังหยุดใช้ยา และพักผ่อนเพียงพอ มักเป็นผลจากยา
- หากอาการยังอยู่ต่อเนื่อง หรือเริ่มรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ แม้จะหยุดเสพสารไปแล้วเป็นสัปดาห์ ควรพบแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัยโรคอย่างละเอียด
4) ภาวะซึมเศร้า และไบโพลาร์ เกี่ยวข้องกับการเลิกยาเคอย่างไร?
หลายคนหันมาใช้ยาเค เพราะต้องการหนีความเครียด เศร้า เหงา หรืออาการนอนไม่หลับ แต่หลังเลิกใช้ อาจพบว่าอารมณ์กลับมาแย่ลง เช่น
- รู้สึกหมดแรง เบื่อหน่าย
- โกรธง่าย หงุดหงิด
- หรือกลับกัน อารมณ์พุ่งขึ้น พูดมาก นอนไม่หลับแต่ไม่รู้สึกง่วง
หากปล่อยไว้โดยไม่ดูแล อาการเหล่านี้อาจนำไปสู่การกลับไปใช้สารอีกครั้ง
แนวทางฟื้นฟู:
- ประเมินภาวะอารมณ์โดยผู้เชี่ยวชาญ
- ทำจิตบำบัดอย่างต่อเนื่อง
- ใช้ยาในกรณีที่แพทย์เห็นว่าเหมาะสม
5) วางแผนเลิกอย่างไร ไม่ให้ “หลอนกำเริบ”?
- ในช่วง 72 ชั่วโมงแรก ทำให้ผู้ป่วยรู้สึกปลอดภัย
- อยู่ในที่เงียบ สงบ ลดแสงจ้าและเสียงรบกวน
- อยู่กับคนไว้ใจได้ งดอยู่ลำพัง
- งดเครื่องดื่มกระตุ้นและสารทุกชนิด
- ในช่วง 14 วันหลังหยุดใช้สาร สร้างตารางชีวิตที่มั่นคง
- นอนและตื่นให้เป็นเวลา ตามเวลาธรรมชาติ
- เดินหรือออกกำลังกายเบา ๆ วันละ 20–30 นาที
- ลดหน้าจอมือถือก่อนนอน
- ฝึกสติ เช่น หายใจช้า ๆ โฟกัสกับสิ่งที่อยู่ตรงหน้า (เทคนิค Grounding)
- ป้องกันการกลับไปใช้
- ช่วยให้ผู้ป่วยตระหนักถึงปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้อยากใช้ยา เช่น สถานที่ เพื่อน หรือสถานการณ์
- เตรียมแผนสำรอง โทรหาคนที่ไว้ใจได้ ไปทำกิจกรรมที่ผ่อนคลาย
- ในครอบครัว ควรให้กำลังใจและเข้าใจ มากกว่าตำหนิ
6) เมื่อไหร่ควรพาไปพบผู้เชี่ยวชาญ?
หากผู้ป่วยมีอาการเหล่านี้ ควรรีบพาไปพบแพทย์หรือเข้ารับการบำบัด
- ได้ยินเสียงที่ไม่มีจริง เห็นภาพแปลก ๆ หรือหวาดระแวงรุนแรง
- นอนไม่หลับต่อเนื่องหลายวัน
- มีอาการทางอารมณ์เปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรง
- พยายามเลิกเองแล้วกลับไปใช้ซ้ำบ่อย ๆ
การดูแลจากทีมสุขภาพจิตที่มีประสบการณ์ จะช่วยแยกแยะว่าเป็นภาวะไหน และวางแผนฟื้นฟูให้เหมาะกับแต่ละคนได้อย่างมีประสิทธิภาพ
หากคุณหรือคนที่คุณรักกำลังเผชิญกับปัญหายาเสพติด อย่ารอช้า การเข้ารับการบำบัดเร็วขึ้นหมายถึงโอกาสในการฟื้นตัวที่ดีขึ้น ติดต่อ Day One Rehabilitation Center ศูนย์บำบัดยาเสพติดชั้นนำ เพื่อรับคำปรึกษาและการดูแลที่ครอบคลุม
โทร: 020287775 LINE: @dayone Website: www.dayonerehabcenter.com ที่ตั้ง: 99/1 Moo 6, Tambon Srichula, Muang, Nakornnayok 26000 Thailand